martes 23 de junio de 2009

Nueit de Sant Chuan.



Güe ye a machica nueit de Sant Chuan. Que prou que no cal que tos esplique qué en ye, totz lo sabetz. Pero ta yo (y ta muitos atros esclaus d'as nueits debant d'un libro) ye o diya que rematan os desamens! A os que encara tos mancan bels diyas, muito animo! Nomás ye o zaguer trango.

Aspero poder escribir más a sobent encara que ya aiga comenzipiau a treballar.


Como curiosidat tos boi a explicar lo que se fa en o mío lugar ista nueit. No se fan fogueras ni cosas d'ixas. En o mío lugar os mozetz ban recullindo os tiestos d'as farchadas d'as casas y los meten en o cobalto d'o puent d'o río. Prou que a la chent no le fa brenca goyo y en plegando a nueit se gosa meter-los dentro de casa. Manimenos siempre bi ha belún que lo ixublida.

Amás en as puertas d'as casas d'as mesachas se gosaba dixar un cardo (no como simbolo de que estase fiera sino que belún la quereba u simplament porque sí, siga mesacha, mesache, choben, biello mesmo a o cura) encara que dende fa bellas añadas ya no se fa isto (Con o goyo que me feba de reyir-me d'as bezinas que en salir de casa suya se trobaban con semejante cardo...).


Bueno, no dixa d'estar una tradizión más, curiosa, fata, como lo beigatz. Pero lo que cal agora ye ixublidar-se d'os desamens!


Goyoso estiu ta totz!

sábado 30 de mayo de 2009

Contradanza de Zetina


Iste mes nos dixa ta comenzipiar ya a recta final d’o curso! Istas mans y istos güellos que güe escriben ya son fartos de beyer y tocar chesos, de describir fallas, de glaciars, de paleodolinas y de tot en cheneral, pero ye lo que cal agora.
Iste mes nos ha ofreziu tamién, como totz os años, un poliu espectaclo d’o que Aragonía tamién se’n fazió eco. Se trata d’uno d’os pocos rituals zeltiberos que encara se zilebran en Zeltiberia. Ye a Contradanza de Cetina, que se zilebra totz os 19 de mayo en onor a San Lorién. Ye un antigo ritual zeltibero d’adorazión a la luna en a que güeito contradanzaires se bisten con bestius negros y blancos con a cara zaboyada por mascaras y un atro danzaire representando a o diaple se biste de royo con boina roya.

Tot o lugar queda nomás con a luz d’as “hachas” que portan os güeito danzaires que els mesmos fan con cuerdas y pez. O diaple guida o baile y completa cada “mudanza”, bi’n ha tantas que no se puede fer-ne que bels trenta, tals como “el dios de las aguas”, “Batán por alto”, “La vuelta de la campana” u “Los arcos”. En rematar istos comenzipia una pantomima clamada “el afeitao” en a que a o diaple posau en una siella se le amanan os contradanzaires ta afeitar-lo, le quitan o diner y lo matan cayendo a o solero. Dimpués le ploran y lo leban por denzima d’os güembros con as “hachas” debantadas, tornan a dixar-lo en o solero y resuzita rematando a contradanza con un baile más escapau como de apoteosis final. Tot isto acompañau por una mosica muit muit repetitiba.

Curiosament, pareix que antismás o diaple yera una persona que eba estada condenada a muerte. Prexinatz con qué goyo bailaría el pobrezico, que ye esclatero, no resucitaría dimpués de estar afeitau como se fa güe.

Astí baixo tos dixo bel par de bideos. Tos animo a que o prosimo 19 de mayo tos amanetz a Zetina y que disfrutetz d’iste anzestral espectaclo. De momento, que tos baiga bien con os desamens y si no’n tenetz, sentius afortunaus.


miércoles 22 de abril de 2009

22 d'abril, diya d'a Tierra

“…Os nuestros muertos mai no ixublidan iste fermoso mundo que les dio bida. Els encara aiman sus berdas bals, os suyos remorosos ríos, as suyas magnificas montañas, as suyas alpartadas cabañeras y ibóns y baías de marguins berdas y siempre sospiran con un amoroso
afecto por os sers bibos de corazons solencos, y a sobent retornan d’o goyoso estanco de caza ta besitar-nos, guidar-los y conotar-los…”


Ista ye parti d’a rispuesta d’o Chefe Seattle a os colons americans que quereban mercar as suyas tierras y nimbiar a la suya tribu a una reserba fa 122 añadas.Os antigos indios no entendeban cómo se creyeban os blancos capables de mercar bella cosa como a tierra. Ta els ixo yera imposible, l’ombre no puede poseyer a Tierra, ye a Tierra qui poseye a l’ombre.

Pues sí, encara que güe se charra muito sobre a “supuesta” destruczión d’a Tierra por l’aizión d’o ser umano, a la tierra rai, en piors situazións ha bibiu, Que aumentamos a cantidat de CO2 atmosferico, a ella rai, malas que la palmemos ella solica en bels millons d’añadas lo soluziona. Que regalamos o chelo d’os casquetz polars, a ella rai, ella ya lo iba a fer sin a nuestra aduya, encara que ella nos iba a dixar bel par de sieglos más ta fer-nos-ie.

¿Cómo podemos poseyer garra cosa que nos domina? Como diz a canta de Jimmy Fontana “He abierto os güellos ta beyer arredol de yo, y arredol de yo chiraba o mundo como siempre”


Con istas parolas quereba remerar o diya d’a Tierra, que se zilebra totz os 22 d’abril, ¿No lo sabebatz, berdat? Ye que no se fa garra actibidat, manifestación, nada de nada. En a facultat de cheolochía de Zaragoza güe se han feito bellas actibidatz, chuegos, charlas, etc. Pareix que cada año se fan más cosas interesants. Aspero que continen asinas y que a o año prosimo tos pueda combidar a totz a ir-ie.

viernes 17 de abril de 2009

Tornan os cursos d'estiu d'a Unibersidat.


Atro año tornan os cursos d’estiu d’a Unibersidat de Zaragoza, sin cuasi cambeos en a suya oferta. Creigo que istos cursos son una buena oportunidat ta conoixer cosas nuebas, porque te fan goyo, porque te fan onra u simplament porque te truncan o ficazio. Tamién ye una oportunidat ta ir-se-ne de bacanzas ¿por qué no? U tamién ta conseguir creditos de libre eleczión.

Si tos fa goyo a botanica y o senderismo tos recomiendo o curso de botanica que se fa en Tarazona dend’o 29 de chunio dic’o 3 de chulio sobre a botanica d’o Moncayo. Yo bi estié l’año pasau y ye un curso muit muit majo. Totz os diyas se fa una cursa a bel puesto d’a redolada d’o Moncayo, se aprende asabelo sobre botanica y os puestos aon s’en ba son muit polius.

Tamién se torna a fer en L’Ainsa o curso sobre a biolochía d’a conserbazión. Un curso aon se meten en practica tecnicas de seguimiento y conserbazión d’espezies animals y bechetals, como son os chizars y os clunchigüesos. Ye laminero iste curso, eh!

Como nobedat se fa por pimer begada en Chaca un curso sobre cremas forestals con supuestos practicos que tanto goyo me fan….. Cal dezir que iste curso se fa dend’o 7 dic’o 10 de septiembre, en plena epoca de desamens…….Una pena, m’ese feito goyo d’ir-ie.

Y como istos una larga lista de cursos, como o curso de cheolochía de Chaca, cursos de arqueolochía en Calatayub (¿Ta cuán un curso sobre Zeltiberia, por fabor? ) Y tamién os cursos d’a Unibersidat d’estiu de Teruel, que tamién tienen buena pinta.

Asinas que ya no tenetz excusa de dezir que no fetz cosa d’estiu. Conduzitz-tos-ie ascape! Puestar que nos trobemos.

Ta saber-ne más:


jueves 9 de abril de 2009

A Tierra ¿Ye una uga pansa u un flan de galletas?


Güe en que leyeba un libret sobre l'istoria d’o mío lugar, que en o suyo tiempo me parexió prou pincho, me he trobau una sorpresa que me ha feito asabela grazia. Pues resulta que iste siñor que escribió o libro en 1925 nos amuestra as ideyas zientificas que teneban en aquels años, y entre tot isto, nos charra sobre a formazión d’as montañas y diz isto:
“…Ye teoría cheneralment azeptada por os cheologos que a Tierra estió en un grau de fusión completa en a suya primer epoca y que zaga ista fusión debió seguir o suyo enfredamient,…,en enfredar-se, a superfizie achicó a suya amplaria fendo que se creyasen rugas como lo fa una mazana u as ugas en tornar-se pansas….

Sí, como podetz leyer en ista epoca no sabeban garra sobre a tectónica de placas, a deriba continental. Estió Wegener uno d’os zientificos que estudión iste tema en ista epoca, con muita polemica, prou que sí.
Güe sabemos que as montañas se creyan por muitos motibos, pero o prenzipal ye o trepuzón entre placas tectónicas. Como nos amostraba un mayestro de 1º d’a E.S.O. a Tierra estaría un gran flan y os continents estarían galletas. Si o flan de abaixo se muebe, as galletas lo fan tamién, chuntándo-se unas con as atrás y trepuzando, belunas se crebarán, se partirán en 2 y se moberán en diferents direczións , atras se meterán denzima d’atras. Pues isto mesmo pasa con as placas tectonicas y d’ista traza se creyan as montañas.
Como prueba d’isto, podemos beyer que a costa oeste d’Africa ye igual que a costa este de America, amás, podemos trobar-ie os mesmos fósils, mesmas estructuras cheolochicas, encara que güe sigan dos continents que se troben muit luen.
L’Himalaya se ye creyando debiu a o trepuzón entre l’India y Asia, ¡¡y encara contina!!

Se podría meter-ne muitos exemplos que corroboran a teoría d’a tectonica de placas y a deriba continental, manimenos ¿Qué en pensarán os zientificos de dentro de un sieglo? Puestar que piensen o mesmo que nusatros somos pensando sobre as teorías d’o pasau. Ya bi ha bels zientificos (entre els uno en Zaragoza) que diz que isto no ye berdat (me fería goyo de conoixer a suya teoría)
Os tiempos cambean, as ideyas tamién, mientres, a tierra contina chirando como siempre, lo que nustros pensemos, a ella rai.

sábado 14 de marzo de 2009

Pandicosa



Qué poliu ye de biachar y de conoixer nuebos paisaches, nuebos lugars, nuebas chents... Biachar encara que siga mientres un diya y no muit luen, siempre bi ha bel puesto a escubrir. Y lo digo yo que cuasi no he biachau (¡qué sorna!) A begadas a manca de tiempo u de diners u mesmo a preza de dixar a monotonía fa que preferamos rimaner en casa.

Ista semana soi iu a un puesto una mica luen d'a casa mía, soi iu a Pandicosa, en o más recondito d'os Perineus, practicament esconoixius ta yo (Si cuasi ese plegau antis en Toledo que no en ixe lugaret!!) . He de dezir que mai no i yera puyau dic'alabez y a berdat que me ha feito asabelo goyo tanto Pandicosa como os arredols. O contraste d'a calor que i feba (iba en chambreta) y a nieu que encara i eba en as tucas d'as montañas y mesmo en as carreras, yera prou curioso. A botanica y a cheolochía d'a redolada son asabelas interesants. O contraste d'os pins berdes con a nieu blanca d'as montañas y o chelo d'os ibons, fa a delizias d'os freaks que estudeamos a mai Tierra(Encara que me ese feito más goyo de beyer os caxicos berdes, pero ye berdat que en tornar-se-ne ya no habrá ni gota de nieu, lastima).

Aquí tos dixo dos fotos d'o ibón (chelau) de Pandicosa, aon se troba ixe famoso balneario De 5 estrelas aon se queda incomunicada a chent por as abalanchas (a yo no me fazió o morro cló) As fotos no son tan polidas como as de Felqueral, pero a yo me fan goyo y con ixo ya bi'n ha prou.

viernes 27 de febrero de 2009

Os fosils en a istoria.


Actualment, totz sabemos que os fosils son restos de orichen biolochico d’o pasau, que por prozesos cheolochicos han puesto conserbar-se dica l’actualidat. Dengún no piensa que os fosils son nomás piedras que casualment tienen forma de sers bibos, ya que as inbestigazións que se han feitas nos dixan prou claro o suyo orichen. Pero, ¿Qué en pensaba a chent d’antismás?

Ya os Neandenthals comerciaban con fosils. A mas antiga prueba d’ello se troba en a Borgoña francesa, an se trobón en una espelunga fosils marinos de diferent prozedenzia. Muitos de els emplegaus en collars y zinturons . Ta els, os fosiles serían sers sobrenaturals, con poderes y se feban serbir en rituals como en intierros o como proteczión.

Os echipzios antigos ya deduzión que o Nilo estió baixo o Mediterraneo ya que se i troban fosils marinos.

Bels filosofos griegos, entre els os Presocraticos, afirmón que os fosils en a costa mediterranea serían restos marinos d’epocas pasadas que se i trobarían por imbasions d’o mar.
Tamién podemos trobar en a suya mitolochía diferents trazas de explicar la presenzia de fosiles:
Homero nos charra en a suya obra “L’Odisea”sobre o chigant Polifemo, un ser con nomás un güello de gran grandaría, os ziclopes. Isto se explicaría por la presenzia de restos fosils de mamuts enanos en as insas d’o Mediterraneo. Istos animals, como os elefants, poseen un gran forau nasal, que a l’ambiesta d’os griegos, yera o forau aon se situaría o suyo güello.

Os Grifos son sers metat alica, metat león que guardaban asabelos tesoros en as montañas d’Orient, casualment astí se pueden trobar fosils de Protoceratops y Psittacosaurus (conoixiu como dinosaurio loro por o suyo pico), dinosaurios con una morfolochía muit pareixida a la d’iste ser mitolochico.
Ta atros filosofos, como Platón y Teofrasto, os fosiles serían caprichos d’a tierra. Naixerían a partir de simient, como lo fan as plantas. Pero os romans no se quedón cortos y afirmón que os fosils se formarían en a tierra espontaneament, como lo feban as moscas, gusanos y mesmo os zorzes. (Os zorzes se formarían en dixando una caxa con trigo y ropa biella mientres bels diyas)



En a cultura china se creyeba que as conchas fosils que se trobaban en as montañas s’eban creyadas baixo l’augua. Por exemplo, os braquiopodos Spirifer tienen as suyas balbas muit alargadas y se creyeba que yeran golondrinas (En bels puestos de nuestra tierra les claman mariposas, por o mesmo motibo)

T’os hebreos, os fosils serían sers castigaus por dios, como se puede comprobar en o Genesis aon se rezenta l’istoria d’a muller de Lot, que se combierte en una figura de sal por desobedecer a dios.
Ya en a edat meya a teoría sobre l’orichen d’os fosils no millora.
Os arabes, creyeban que os fosils se formarían a partir de un barro con una enerchía que en contacto con o sol u l’augua se coagularía. Tamién creyeban que atros fosils serían animals y plantas que petrificarían en pasar por ziertos foraus d’a tierra aon amanarían ziertas enerchías.

Seguntes os cristians, en un principio os fosils estarían os desechos d’o taller de Dios. Al igual que Adán estió creyau a partir d’o barro, os fosils no abrían teniu a suerte de rezibir o don d’a bida. Dimpués se creyó que a presenzia de fosils marinos en as montañas se debeban a o dilubio unibersal.

Istas ideyas no cambeón dica que Leonardo da Vinci en os sieglo XV afirmó que os fosils yeran restos de sers petrificaus d’o pasau, a mayoría bibiría en o lugar aon se trobón y que se troban ordenaus por capas. Niega la teoría dilubista, como os presocráticos.

Un caso curioso ye l’alemán Beringer, profesor d’a Unibersidat de Wurzburgo, o zaguer defensor d’a idea platónica de l’orichen inorganico d’os fosiles. Estió engañau por os suyos alumnos, que le enterraban extrañas figuras que els mesmos eban paradas artesanalment en piedra ta que o suyo profesor las trobase. O profesor argüelloso d’o que eba trobau , describió os fosils inchenuament en o suyo libro “Lithographie Wirceburgensis” fendo a risa de toda a comunidat zientifica.