sábado 31 de octubre de 2009

Nueit de animas.




Ista tardi, como todas as tardis de 31 d’octobre dende fa 4 añadas, ninos gosan trucar a la puerta de casa mía ta dezir ixo de “truco o trato” y si no les das lamins te plenan a puerta de espuma de colors.
Me fa muita pena tot isto, no pas que os niños zilebren Halloween ya que a yo m’ese feito asabelo goyo de zilebrar-lo de chicot! Manimenos lo que me fa pena ye que se pierda o sentiu d’ista zilebrazión, a nueit d’as animas, que dica fa 30 añadas encara se zilebraba de bella traza en o mío lugar y a redolada y güe en diya encara se zilebra en iste sentiu en muitos lugars d’o Pirineu y d’o Montcayo y en tot o norte d’España en cheneral.
Ista fiesta tien o suyo orichen en a fiesta zelta d’o Samhain, fiesta que indicaba o comienzo d’o año zelta que comenzipiaba con o mes de Samonios, o mes escuro de l’año (os zeltas dibidiban l’año en 2 meses, Samonios y Giamonios, que comenzipiaba en abril) En ista nueit os espritos u almetas teneban permiso ta combibir con os bibos. Ta mantener-los goyosos y ta aleixar a os malos espritos a chent dixaba comida en as carreras.Ista zilebrazión coinzidiba con a fiesta romana d’a recullida, clamada Pomona. Supuestament ista zilebrazión se mezclaría con a zelta añadiendo uno d’os simbolos más conoixius d’ista fiesta, a crabaza.
Iste interés que tien os niños por ista fiesta debería fer-se serbir ta amostrar-les o que ye ista zilebrazión en a nuestra cultura, encara que cuasi totz os que lo zilebran en o mío lugar son sudamericans, que pareix que en os suyos países a influyenzia cultural de Estaus Chunius ye más gran. De todas trazas me fería goyo que els tornasen a bibir iste rito como lo biyón os nuestros pais y lolos. Cuan os chobens feban crabazas y las meteban debant d’a puerta ta pedir un aguinaldo, cuan ista nueit no se dixaba de tañir as campanas d’a ilesia como símbolo de paz con os difuntos que en ista nueit tornaban t’as carreras con os bibos. Y que conoixiesen, por eixemplo, que a la mala chent se les enterraban sin zapatos ta que no tornasen en ista nueit y muitas atras cosas.
Cal fer remeranza de tot isto, que en berdat “Halloween” ye más nuestro que no pas american, que encara que agora se tome a suya bersión d’a fiesta, ista se ha estau zilebrando aquí dende fa más de 2200 añadas. Isto tamién ye a nuestra cultura, cal preserbar-la como se fa con milienta zilebrazións, danzes, traches típicos, luengas…..Curiosament, as presonas que más dizen preocupar-se por a disparizión d’a suya cultura son os primers que repelen ista zilebrazión”…curioso. Será que como ye una zilebrazión que no ye solament aragonesa ya no “mola” conserbar-la….
¡Goyosa nueit d’animas ta totz!
Ista ye a web de Radiquero, un lugaret d'o Pirineu aon encara se zilebra a nueit de difuntos. http://www.radiquero.com/animas/todos.html.

domingo 11 de octubre de 2009

O Sistema Solar ¿Somos aliens en A Bía Lactea?


Fa bellas añadas que amanexió una notizia en o mundo zientifico que muitos prebón ascape de desmentir-la, pues pareix que o nuestro Sistema Solar no perteneixería a la Bía Lactea sino a Sachitario.
Sachitario ye una galaxia mas chicota que no a Bía Lactea ya que tien menos masa y debiu a isto y a la suya proximidat a Bía Lactea ye abalando-se-la. Uno d’os puntos por os que as dos galaxias se son chuntando ye chustament aon ye o nuestro sistema solar. Isto explicaría por qué o nuestro sistema solar no ye orientau en o mismo plano que a bia láctea. Isto se puede beyer fazilment alufrando o zielo de nueits y beyendo que a Bia Lactea no sigue a misma direczión que o sol, a luna y os planetas, lo que clamamos ecliptica.
Bi ha zientificos que desmienten ista teoría afirmando que a inclinazión d’o sistema solar no aporta garra dato important y que o raro ye que coincidiese, os nibels de fierro d’o nucleo d’o sol ye en o rango d’a bia láctea y nopas en o rango d’as estrelas de Sachitario.
Atros zientificos, u parazientificos, afirman que isto ye berdat puesto que debiu a isto se explicaría o calentamiento global ya que o Sistema Solar sería pasando por un punto de muita enerchía y que o calendario maya remata en o 2012 ya que en ista calenda o Sistema Solar estaría en o meyo d’a interseczión d’as dos galaxias……..zas! Iker Gimenez tremola, que plegan os Mayas. Y parixeban fatos cuan os cambeamos por un botejón…
Como biyetz encara bi ha muito que imbestigar y que bi ha opinions ta tot mesmo t’os frikientificos…
¿Que en pensatz? ¿Somos bialactianos u sachitarianos? Aspero que isto no tos creye una crisis d’identidat.

miércoles 16 de septiembre de 2009

A perbersión d’o luengache periodistico




Remata a temporada de cremas forestals d’estiu y pareix que lo ha feito de bote y boleo por a fredor prontinaza.

Iste estiu nos ha dixau muitas imachens que sisquiá no esen pasau, pero, desgraziadament, ye asinas. Manimenos cal aprender d’as errors encara que ta muitos as actuazions frente a las cremas han estau prous, sobre tot t’os que más abrían de pensar-ie y d’aprender-ne. Una pena.
Iste estiu tamién, como totz os estius emos estau informaus por os meyos de comunicazión, que de cabo ta cuan desinforman y embolican más que no informar-ne bien.En todas as cremas se gosa dar-ne informazión d’as ectareas cremadas, y gosamos sentir-lo d’ista traza:

“En ista crema se son cremadas dica iste momento 3000Hc, d’os cuals 2000 son de mont baixo, 500 de selba y 500 de cautibos.”

Agora caldría que explicasen qué entienden por “mont baixo”, “selba” y “cautibo”. Pareix que t’os periodistas “mont baixo” como o suyo nombre indica, ye un mont baixet, con aligars, chinestras, adorables conielletz saltando y muitas birabolas bolando entr’os romés y os tremonzillos....Pues no pas! Siento dezepzionar-tos pero mont baixo ye una masa boscosa compuesta por eixemplars naixius de chitos de zepo o radiz. O contrario estaría “mont altero” aon os eixemplars son naixius de simient. Ta que tos ne faigatz bella ideya un zepo de bit estaría “mont baixo” ya que creix a partir de chitos mientres que una parrera estaría “mont altero”. Atro eixemplo estaría una carrasca y una chaparra, a carrasca ye mont altero ya que naixe d’a simient y a chaparra en naixer con muitos chitos tien un aspecto más “achaparrau” y ye mont baixo. Isto no quiere dezir que un mont altero siga más altero que no un mont baixo. Un eixemplo estaría un mont altero de Pinus halepensis (o pin carrasco, o más común en España) con pietz de bels 7 u 8 metros d’altaria, y por atro costau un mont baixo de Sequoia sempervirens, aon os pietz pueden tener 45 metros d’altaria.Alabez ixa frase de “3000Hc, d’os cuals 2000 son de mont baixo, 500 de selba y 500 de cautibos” Ye como si dizesenos “Han trobau a 6 presonas y 2 rumans metendo fuego a o mont.”

Atra lindeza d’os periodistas ye cuan dan por controlau a crema chusto cuan ista ya no puede continar ent’abant, cuan en reyalidat ista fase se clama “liquidazión”. Una crema ye controlada cuan encara bi ha flamas pero se sabe a suya amplaria y dic’aón plegarán. Ye dezir, una crema puede estar controlada porque se sabe que en plegar en bel río, por eixemplo, no podrá pasar-ne, pero contina cremando o mont dica que i plega.
Ir a una notizia
Aquí se diz que encara que a crema siga "controlada" encara que os medios terrestres "continen bichilando"....... No te fote, ye que encara bi habrá flamas, u qué?

Atra error que gosan fer ye omitir a existencia de parte d’o dispositiu anti-cremas, como son os retens forestals u os bichiláns. Cuan bi ha bella crema sabemos que i ban os bombers, os militars, pero…..¿os reténs? ¿Qué parola ye ixa?..........ah!! os forestals! (atra error) y de cabo ta cuan beyemos como bel intrépido ziudadano sale en a TB dizendo que ha estau él qui ha bisto primero a crema y que grazias a que ha clamau a o 112 han puesto extinguir-lo……¿belún sabe lo que ye un bichilant forestal y lo que fa?...Ye bien que a chent siga sensibilizada y que aduyen, pero puestar que cuan ixe señor aiga clamau o bichilant ya lo aiga feito fa tiempo, manimenos os bichilants no amanixen en os medios.


Atra grau error ye no saber distinguir entre ofizios. Tos sorprendería sentir en a TB “l’auxiliar d’enfermería ha puesto satisfactoriament reyalizar l’operazión de trasplante de corazón” Manimenos fa 2 añanas sentibanos tamién en a TB como un Achent d’a proteczión d’a naturaleza eba meso fuego a o mont ta que l’alongasen o contrato………..A beyer, os achents forestals son funzionarios y tienen a graniza suerte de no tener un contrato que remate cada temporada como pasa con os treballadors de retens, que estión os que en berdat metión o fuego.
Ir a una notizia

Y como istas podrianos trobar-ne asabelas. ¿No son os meyos de comunicación asesoraus por a reyal academia d’a luenga española ta fer serbir bien o luengache? Pues pareix que nomás fan que os periodistan digan “se lo dije” en bez de “se la dije”. Tamién podrían asesorarse sobre istos temas antis de embolicar-nos, porque pareix que lo que se diz en a tb ba a misa, y nos creyemos tot.
Ir a atra En ista se meten a os polizias ¡zas! Mai no'n he bisto dengún en una crema.

Asperemos que a proxima añada siga millor, y que os periodistas no aigan de charrar-ne.

viernes 21 de agosto de 2009

O diya que redotemos a os romans.



Maitín se zilebra en o lugar de Mara a Vulcanalia. Una fiesta d’orichen roman, pero que en ista tierra pilla atro sentiu, pues fa 22 sieglos os romans estión redotaus por as tropas zeltiberas en a ziudat bela de Secheda en ixe mesmo diya.Dende fa ya güeito añadas se remera iste feito con una fiesta con recreyazión istorica en iste lugar, Mara. Amás o diya 30 se zilebrará o diya de puertas ubiertas en que se podrá besitar a ziudat con as suyas nobedatz.

Cal dezir que iste estiu ha dixau un granizo trobo, pues una plataforma que se trobó en os arredols de Secheda en o año 2004 pareix que seguntes zaguers estudeos en iste estiu han determinau que ixa plataforma estaría o primer santuario zeltibero y zelta d’a Peninsula iberica. Estió construyida con forma romboidal y de traza que una d’as suyas bisectrizes ye orientada ent’o mon de l’Atalaya, puesto per an s’amaga o sol en o solstizio d’estiu. Os zeltibers, como totz os zeltas beneraban a la luna y a o sol y por ello zilebraban os solstizios y os equinozios, as nueits más larga y más curta, entre atras fiestas zilebraban o Lugnasadh, a fiesta d’a cullida en onor a o dios Lug, o dios d’o sol.

Ta saber-ne más: http://www.segeda.net/

miércoles 19 de agosto de 2009

Continamos fendo huellos por secundena añada.


Iste mes d'agosto zilebramos o cabo d'año de Fendo huellos y de Blufi.

2 añadas en as que he charrau d'o que más goyo me ha feito, encara que menos a sobent d'o que me'n ese cuacau pero ye que no adubo a tot encara que siga d'estiu.


Mersi a totz os que continatz leyendo-me dend'o primer inte dic'agora y a os que me sigatz leyendo dende no fa guaire y sobre tot, mersi por os buestros comentarios.


Continaremos ent'abant fendo huellos aspero que por muito tiempo!

miércoles 12 de agosto de 2009

Plegan as Perseidas



Como totz os años, en plegar istos diyas d’estiu tenemos a oportunidat d’alufrar uno d’os espectaclos naturals que más marabiella. Son as Perseidas u glarimas de Sant Lorién.Encara que a suya existenzia tienga una explicazión zientifica puesto que son repuis d’a coda d’un meteorito que en plegar en a atmosfera se creman produzindo a suya incandeszenzia, o ser umano contina beyendo-lo con güellos inozents, creyando un ambiente machico a o suyo arredol.

No ye a millor plebia pero en ye d’as millors y a más alufrada debiu a o buen orache d’o estiu y que a chent ye de bacanzas, manimenos ista añada ye especial ya que as boiras ban a dixar beyer-las en cuasi totz os puestos amás que a luna en estar cuasi nueba permitirá una escuridat que fera onra.
Ta beyer millor as perseidas cal mirar entre as constelazions de Perseo y Casiopea(N-NE, alto u baixo, Casiopea se distingue prou bien perque tien forma de W) ya que o suyo punto radiante(d’aon aparixen) se i troba.

sábado 1 de agosto de 2009

As flamas afogan o estiu.



Iste estiu ye estando trachico a o que cremas se refiere. Miles d’hectarias en toda España han estau pasto d’as flamas. Mesmo han muerto presonas fendo o suyo treballo! Contimparando ista temporada con as zagueras, ye a pior por goleada (sin contar ixas pobres chents que morión en Molina fa 4 añadas) a o menos dende que yo tiengo esmo. A pior parte la ha lebau as redoladas d’as Cuencas mineras y Sierra d’Arcos con más de 11mil hectareas cremadas. Atros puestos afectaus por as cremas en a nuestra tierra han estau as cremas de Purroy-Morés fa cuasi dos semanas, tamién en Laina-Medinazeli en a redolada soriana de Tierra de Medinazeli, Jaulín ista semana y güe mesmo atra crema en os monts de Valtorres-Terrer que yo mesmo he presenziau con o miedo de tener-lo tan amán y que a la fin d’ista tardi 500 hectareas se yeran ya cremadas.
Ista zaguera crema de Valtorres se ha produziu en o mesmo puesto an que l’añada pasada s’en produzió atra, pero ista begada a calor y o biento que i feba han estau mas fuertes que no fa una añada y ha pasau lo que ya se prexinaba fa tiempo. Ixe mesmo biento que alimentaba as flamas ha estau o salbador d’o lugar de Valtorres, que a escasos 500 metros de l’orichen se ha salbau por estar en sentiu contrario aon o biento soplaba.


Os monts son plenos de fusta que cal limpiar y la chent ya en ye farta, pero os d’astí alto que PARten o abadexo dizen que no bi ha prou de diners. Manimenos creigo que con os diners que son fendo serbir istos diyas bien se baldría contratar a mas chent ta amortar as cremas d’ibierno, que ye asinas como creyemos que se han de amortar, d’ibierno, amás de fendo una buena chestión en fer-se as replantazions, que tamién trobar-se con un pinar con pins que parixen cañas de pescar y que cuasi no puedes andar por meyo por a densidat que bi’n ha…..tampoco no ye plan.


Dende aquí un fortal abrazo a totz os que lo etz pasau mal, sobre tot a aquels que etz perdiu a una presona quiesta u a buestra traza de bibir, puesto de treballo, etc.Aspero que istas rebesadas podrán fer reflexionar a os nuestros supuestos representants políticos y que beigan que isto asinas no puede continar ent’abant.